18/11/05
Nguyễn Trung
THẾ GIỚI BÂY GIỜ RA SAO VÀ NƯỚC TA ĐANG Ở ĐÂU?
(Ý kiến trình bày với Thủ tướng Phan Văn Khải trong buổi Thủ tướng làm việc với Ban nghiên cứu ngày 13/2/2004 - Tài liệu tham khảo nội bộ, không phổ biến)
Xem tiep...
Comments:
<< Home
1/ Thế giới bây giờ ra sao ?
Bước sang thiên niên kỷ này ai cũng thừa nhận thế giới ngày nay có nhiều biến động mới, trong đó có một số hiện tượng đột biến với những hệ quả lâu dài đối với trật tự thế giới. Trong bối cảnh đó, quá trình toàn cầu hóa kinh tế tiếp tục xu thế vận động năng động của nó, đặt ra nhiều vấn đề mới chưa có tiền lệ và chưa thấy xuất hiện những giải pháp hữu hiệu hoặc có tính bền vững. Nhìn chung bước vào thế kỷ 21 tình hình thế giới mất ổn định hơn so với mọi dự đoán và có nhiều vấn đề khó tiên lượng hơn.
Chỉ xin rút ra một nhận xét :
Trong bối cảnh xu thế cạnh tranh tiếp tục tăng lên giữa những nền kinh tế lớn và những thế lực lớn, bước đi mới của chủ nghĩa đơn phương của Mỹ thể hiện qua chiến tranh Iraq là tác nhân lớn nhất đã gây ra những tác động làm suy yếu hoặc làm giảm hiệu lực nhiều thể chế quốc tế hiện có - trước hết là Liên hiệp quốc; trật tự thế giới hiện nay có một số chuyển động mới - đặc biệt là những mâu thuẫn và diễn biến mới trong quan hệ Mỹ với Tây Âu, quan hệ Mỹ - Nga, Mỹ - Trung, quan hệ Nga – Trung, quan hệ nội bộ Tây Âu, vai trò ngày càng nổi lên của Ấn Độ ở Nam Á… Đáng chú ý là với sự kiện 11- 09- 2001 vấn đề khủng bố đã tạo cớ cho bước đi mới này của chủ nghĩa đơn phương Mỹ với đặc điểm là giành quyền đánh đòn phủ đầu khi lợi ích của Mỹ đòi hỏi hay bị đe dọa. Vấn đề khủng bố (bây giờ mở rộng sang cả vấn đề vũ khí hủy diệt hàng loạt WMD) đang tiếp tục làm phức tạp thêm tình hình quốc tế hiện nay.
Về cơ bản thế giới vẫn giữ được cục diện chung là hòa bình và ổn định (với nghĩa là không có đại chiến hoặc những xáo động toàn cầu) nhưng điều đó không có nghĩa giảm bớt sự tranh chấp hoặc xung đột gay gắt dưới mọi hình thái (kể cả chiến tranh) ở các tiểu vùng hoặc khu vực khác nhau trên thế giới.
Có thể nói thế giới ngày nay rối rắm hơn so với trước sự kiện 11-9. Đã xuất hiện ý kiến cho rằng thế giới bước vào thế kỷ 21 tiềm ẩn nguy cơ khủng hoảng các thể chế quốc tế, mạnh được yếu thua vẫn là lẽ bất biến. Song thế nào là mạnh, thế nào là yếu, khi nào, lúc nào, và như thế nào?... thì lại vạn vạn biến; thời cơ và thách thức đổi chỗ cho nhau với vận tốc nhanh hơn trước!
Với chiến tranh Iraq, chủ nghĩa đơn phương Mỹ đã đi bước quyết định nhất kể từ khi xuất hiện cục diện một siêu đa cường trong thời kỳ sau chiến tranh lạnh, song không đạt mục đích. Bước đi này đang có nguy cơ sa lầy, nghĩa là nguy cơ hứng chịu thất bại lớn nhất của chủ nghĩa đế quốc Mỹ kể từ sau chiến tranh Việt Nam. Mọi câu hỏi về triển vọng của vấn đề Iraq còn để ngỏ. Kịch bản xấu nhất để kết thúc chiến tranh Iraq là Mỹ chịu thất bại như ở Việt Nam – đây là kịch bản Mỹ kiên quyết tránh, hiện nay Mỹ có tiềm lực và vị thế để tránh và nhiều khả năng có thể tránh được. Kịch bản hiện thực nhất cho kết thúc bước đi này là thay thế vai trò của Mỹ hiện nay ở Iraq bằng một thể chế quốc tế nào đó có thể thỏa hiệp được. Giữa hai kịch bản này còn nhiều kịch bản khác nhau, tùy thuộc vào nhiều yếu tố chưa lường trước được. Dù lựa chọn kịch bản nào, Mỹ không tránh được hệ quả tất yếu là : An ninh của Mỹ không được bảo đảm vững chắc hơn so với trước sự kiện 11 – 9, thậm chí có thể tiếp tục bị chủ nghĩa khủng bố đe dọa nhiều hơn, khả năng cạnh tranh kinh tế của Mỹ có thêm những trở ngại mới. Nếu Iraq sau bầu cử không trở thành một quốc gia hòa bình (khả năng này hiện nay còn xa vời), mà trở thành những vùng chia cắt theo sắc tộc và tôn giáo, thành thánh địa của chủ nghĩa khủng bố (khả năng này dễ thấy hơn), tình hình thế giới sẽ phức tạp thêm. Song chủ nghĩa khủng bố lại không phải là vấn đề riêng của nước Mỹ, bản thân Mỹ cũng nhất quyết không chịu để cho vị thế siêu cường duy nhất của mình bị đe dọa hay suy yếu. Thực tế này khiến cho tình hình quốc tế hiện tại và trong tầm nhìn gần chứa đựng nhiều điều bất thường, nhạy cảm và khó tiên lượng trước được.
Các đầu tàu kinh tế thế giới hiện nay thiếu sức phát triển năng động : Mỹ tuy lấy lại được tốc độ tăng trưởng cao trong năm 2003 song chưa bền vững và đang gặp nhiều khó khăn lớn về tài chính - Trước hết do gánh nặng chiến tranh Iraq (thể hiện rõ nét nhất là sự mất giá thảm hại của đồng USD trong vòng một năm nay (khoảng >-30% so với đồng Euro), suy thoái ở Nhật vẫn kéo dài, EU quá cồng kềnh và chưa khởi động được. Ngoài ra một số nước châu Mỹ La tinh khủng hoảng trầm trọng. Một số nước khác chưa hết dư chấn của cuộc khủng hoảng tài chính tiền tệ Châu Á 1997 … Trong bối cảnh chính trị quốc tế nêu trên, tất cả những hiện tượng kinh tế này đang ảnh hưởng sâu sắc đến tình hình tăng trưởng và phát triển của kinh tế thế giới hiện nay: triển vọng trước mắt là tăng trưởng chậm, dễ phát sinh những biến động mới khó lường, những biến động phi truyền thống cũng đang tăng lên.
Riêng kinh tế Trung Quốc, và phần nào cả kinh tế Ấn Độ, kinh tế Braxin, Hàn Quốc, kinh tế một vài nước trong ASEAN (trong đó có Việt Nam) … do khai thác được vị thế địa chính trị và những lợi thế so sánh khác của mình nên tiếp tục duy trì được tốc độ tăng trưởng và phát triển năng động. Tuy nhiên, trong bối cảnh kinh tế thế giới đang có nhiều khó khăn như vậy, thực tế này làm cho cạnh tranh giữa các nước đang phát triển gay gắt thêm (nhất là sau khi Trung Quốc trở thành thành viên WTO, thị phần xuất khẩu của nhiều nước đang phát triển tiếp tục bị thu hẹp).
Riêng đối với các nước đang phát triển và kém phát triển, có thể rút ra một nhận định chung là: Họ đứng trước nhiều thách thức mới bất lợi hơn trước; một số nước chẳng những có khoảng cách tụt hậu ngày càng rộng hơn, mà còn phải đối phó với nguy cơ lạc lõng, nghĩa là bế tắc trong việc tìm ra lối thoát. Trên phương diện kinh tế, một mặt họ phải đối phó với nhiều thách thức mới trong quá trình vận động ngày càng năng động hơn của toàn cầu hóa kinh tế thế giới. Họ không thể đứng ngoài mà phải tìm cách chủ động tham gia vào quá trình này, nếu không thì còn nguy hơn nữa. Trong quá trình toàn cầu hóa kinh tế hiện nay, những nỗ lực chung của các nước đang phát triển đã làm cho tiếng nói của họ được lắng nghe hơn trước – đó là nét khá nổi bật của vòng đàm phán Doha. Song hầu như đó cũng là giới hạn đạt được của những nỗ lực này. Trong khi đó xuất hiện xu hướng ngày càng có nhiều các ký kết FTA (Hiệp định thương mại tự do song phương) giữa những nền kinh tế năng động, bỏ qua những trở ngại mà vòng Doha hiện nay chưa vượt qua được. Nhìn chung thể chế FTA cao hơn, song không phá vỡ khung khổ WTO. Tuy nhiên FTA thúc đẩy xu thế làm cho các thể chế của WTO sau vòng Doha ngày càng cao hơn, chặt chẽ hơn. Đây là điều nước ta cần lưu ý.
Đối với nước ta, cần nêu lên một nhận xét riêng, đó là : Do bối cảnh địa chính trị và địa kinh tế ở phạm vi quốc tế và khu vực hiện nay, đặc biệt bị chi phối bởi quan hệ Mỹ - Trung, khu vực Đông Nam Á hiện nay là nơi tương đối có nhiều yếu tố hòa bình và ổn định hơn cả so với những khu vực khác. Vấn đề Đài Loan tuy có lúc rộ lên song về cơ bản vẫn là nằm trong tầm kiểm soát, tình hình nội bộ Indonexia, Philippine, Cămpuchia, Mianma… không vượt ra khỏi biên giới quốc gia những nước này và nhìn chung là đang ngày càng kiềm chế được. Tranh chấp biên giới, lãnh thổ, lãnh hải tuy còn nguyên vẹn, nhưng trong xu thế giữ hòa bình và nguyên trạng. Một mặt các nước lớn, trước hết là Trung Quốc và Mỹ đều quan tâm tranh thủ phát huy ảnh hưởng ở khu vực ASEAN, mặt khác trong nội bộ ASEAN xu thế mở rộng hợp tác để hình thành một thị trường chung trong khu vực và đối tác mạnh với bên ngoài đang tăng lên. Trong khi đó những vấn đề lớn của thế giới như chủ nghĩa khủng bố, vấn đề Trung Đông, chiến tranh Iraq, vấn đề vũ khí nguyên tử của Bắc Triều Tiên, vấn đề đạo Hồi … hiện nay nhìn chung đang có khoảng cách cách ly nhất định đối với hòa bình và ổn định của khu vực ASEAN, đây là một thuận lợi lớn. Tuy nhiên tình hình này cũng chỉ là tương đối và thường xuyên chịu tác động của những trò chơi giữa các nước lớn, đặc biệt là của quan hệ Trung - Mỹ. Khi thuận ASEAN dễ có tiếng nói chung, khi không thuận – dù là do các nhân tố bên trong hay bên ngoài – ASEAN dễ bị phân tán, nguyên nhân chủ yếu là ASEAN vẫn còn là một thực thể yếu và lỏng lẻo.
2/ Nước ta đang ở đâu trong thế giới này ?
Ta so với ta, có thể nói kể từ ngày lập nước chưa bao giờ Việt Nam có vị thế quốc tế cao như bây giờ, nhiều bạn bè như bây giờ. Ta so với thế giới, Việt Nam là quốc gia có nhiều bạn bè và được thế giới nể trọng - trước hết vì truyền thống cách mạng của dân tộc ta, vì những thành quả xây dựng đất nước đã đạt được, vì vai trò tích cực của nước ta trong nhiều vấn đề quan trọng của thế giới, và vì chính sách ngoại giao hòa bình hữu nghị, hợp tác của nước ta. Nhìn chung, đó là vị thế quốc tế đúng với tầm vóc của nước ta.
Thực tế nêu trên không được phép che lấp một sự thật khách quan khác, đó là : nước ta chiếm một vị trí tương đối thấp kém trong chính sách đối ngoại - kể cả kinh tế đối ngoại - của hầu hết các đối tác quan trọng của nước ta trong mọi khu vực trên thế giới - kể cả ở Đông Nam Á; nguyên nhân chủ yếu là : (a) Tiềm lực còn yếu kém của nước ta hiện nay và (b) Ta chưa tìm ra được phương thức hợp tác có hiệu quả và mở ra triển vọng hợp tác lâu dài với mọi đối tác của mình. Nói một cách khác, ta chưa trở thành một đối tác hợp tác hấp dẫn đối với các đối tác của ta, nhất là đối với các đối tác quan trọng. Nêu ra hai nguyên nhân như vậy để phân tích cho toàn diện, song sẽ là sai lầm nếu đổ hết mọi tội lỗi cho thực lực còn yếu kém của đất nước! Nói rộng ra nữa, còn phải tỉnh táo xem xét lại kỹ hơn nữa chiến lược phát triển đất nước và toàn bộ chính sách đối ngoại của mình!
Kể từ khi nước ta tiến hành đổi mới đến nay, sự hợp tác của các đối tác quan trọng với nước ta đã qua thời kỳ háo hức ban đầu, đây đó chứa đựng ít nhiều thất vọng, bây giờ chuyển sang thời kỳ hợp tác để giữ chỗ, thời kỳ hợp tác vì tình thế - trước hết là tình thế địa kinh tế và địa chính trị của các nước đối tác. Nói một cách khác, đối với hầu hết mọi đối tác quan trọng của ta, nước ta chưa trở thành một đối tác mà họ có thể tính đến những ý đồ làm ăn lâu dài, có ý nghĩa và có quy mô đáng kể đối với họ trên nhiều phương diện, chưa thấy khả năng ta cùng với họ đi vào thị trường nước thứ 3 … Từ đó đến nay ta đã bỏ lỡ hay đánh mất nhiều thời cơ quý hiếm! Vì thế sự hợp tác mong manh này rất bất lợi cho nước ta. Bởi vì, một mặt lợi ích hợp tác với nước ta dễ bị “hy sinh” hay “bỏ qua” một khi các nước đối tác với ta đứng trước một sự lựa chọn nào đó – mà sự lựa chọn như vậy xẩy ra hầu như hàng ngày! Xưa nay nhiều nước nhỏ đã bị rơi vào tình trạng là nạn nhân của những cảnh trâu bò húc nhau ruồi muỗi chết hoặc giận cá chém thớt trong quan hệ giữa các nước lớn với nhau. Xin đừng quên những bài học lợi ích của nước ta đã nhiều lần bị các nước lớn hy sinh trong những thời kỳ nước ta tiến hành hai cuộc kháng chiến chống ngoại xâm, trong vấn đề Campuchia, trong chiến tranh biên giới phía Bắc …
Mặt khác, sự hợp tác ít nhiều mang tính cầm chừng như vậy thì chỉ có thể tính đến những chuyện “cò con” , khó lòng – hay hầu như không thể giúp nước ta chuyển mạnh lên công nghiệp hóa, hiện đại hóa với đúng nghĩa của khái niệm này trong bối cảnh nền kinh tế thế giới toàn cầu hóa hiện nay – nghĩa là : mục tiêu cơ bản nhất của ta trong mở rộng hợp tác với bên ngoài có nguy cơ không đạt được! Tiếp tục xu thế này, thách thức về tụt hậu và lạc lõng đối với nước ta trên bàn cờ thế giới vì thế không giảm đi mà sẽ tiếp tục tăng lên, kéo theo các thách thức lớn khác về chính trị và an ninh. Kéo dài tình trạng này, vị thế quốc tế nước ta đã giành được như hiện nay sẽ khó bảo tồn trong tương lai – vì các thách thức mới, và vì có nhiều nước khác được lựa chọn thay vào vị thế của nước ta. Nhìn vào ngay khu vực ASEAN – qua vai trò ngày càng nổi bật của Thái Lan – chúng ta cũng có thể thấy ngay đã chớm xuất hiện triển vọng đáng ngại này.
Khi tìm câu trả lời cho câu hỏi Nước ta đang ở đâu ?, cần nhìn thẳng vào sự thật khác nữa. Đó là chưa bao giờ nước ta có cơ hội lớn như bây giờ để mở rộng quan hệ kinh tế, chính trị, ngoại giao, văn hóa với cả thế giới, để sớm trở thành một quốc gia giàu mạnh, dân chủ, văn minh, có vị thế xứng đáng với tầm vóc của mình trên trường quốc tế. Cơ hội lớn chưa từng có này cũng là thành quả cách mạng lớn nhất của dân tộc ta trong cuộc đấu tranh giành lại độc lập và thống nhất của Tổ quốc, là thời vận của đất nước để giành lại hai thế kỷ đã bị đánh mất do sự lạc hậu của chế độ phong kiến của nước ta và do chủ nghĩa thực dân và các cuộc chiến tranh xâm lược của chủ nghĩa đế quốc đã cướp mất. Tuy nhiên, xem xét trên nhiều phương diện, cơ hội lớn chưa từng có này hiện nay vẫn chưa ra khỏi trạng thái tiềm năng, nghĩa là vẫn đang thiếu sự vận động chủ quan cần phải có của bản thân nước ta để làm cho cơ hội lớn chưa từng có này đi vào con đường trở thành hiện thực vững chắc.
Trong khi đó mọi thách thức và nguy cơ lạc lõng, kể cả thách thức không tận dụng được cơ hội lớn chưa từng có vừa nói trên, lại ở dạng hiện thực. chúng ta có thể thấy ngay thực trạng này qua biết bao nhiêu biến động và những vấn đề phức tạp khác nước ta đang phải đối phó hàng ngày.
Tìm câu trả lời cho câu hỏi Nước ta đang ở đâu ? Chúng ta cần đánh giá lại quan hệ của nước ta với các đối tác quan trọng của ta trong và ngoài khu vực. Chưa thể nói chúng ta đã thiết kế được và thực hiện được quan hệ tối ưu với tất cả các đối tác quan trọng của nước ta trên thế giới. Thậm chí cần nhấn mạnh : Quan hệ song phương của nước ta với các nước lớn, với các đối tác lớn, đặc biệt là đối với Trung Quốc và với Mỹ, còn rất nhiều điều lúng túng, đang thiếu một phương hướng rõ rệt và tầm nhìn lâu dài, thậm chí đang tồn tại nhiều cách nhìn khác nhau và nhiều quan điểm mâu thuẫn nhau chung quanh những vấn đề này.
Trong khi xem xét tổng thể mối quan hệ của ta với các đối tác quan trọng trên bàn cờ thế giới ngày nay, chưa thể nói chúng ta đã lựa chọn được và thiết kế được những phương hướng và bước đi tối ưu nhất cho nước ta trong phát triển quan hệ với hai đối tác quan trọng nhất đối với vận mệnh nước ta trong cục diện thế giới ngày nay là Trung Quốc và Mỹ, bao gồm cả việc xem xét những quan hệ này trong khung khổ bàn cờ lớn của cả thế giới!
Chỉ xin xới lên vài ba vấn đề như thế này :
Đứng liền kề một nền kinh tế khổng lồ và phát triển năng động như Trung Quốc đang đặt mục tiêu trở thành siêu cường, nước ta lựa chọn chiến lược phát triển nào? Cả thế giới đều quan ngại trước sự phát triển này. Còn nước ta ?
Lợi ích của nước ta đòi hỏi ta tìm cách duy trì quan hệ với Mỹ là một đối tác, là một đối tượng, hay một đối trọng? Đối tác, đối tượng, đối trọng đến mức độ nào? …
Có cần xây dựng và duy trì quan hệ với những nước lớn, thế lực lớn như là các đối trọng của nhau, trong thế cân bằng phục vụ tối ưu lợi ích an ninh và phát triển của nước ta không? Nếu cần thì làm như thế nào? Độc lập tự chủ là quyết định, hay ý thức hệ là quyết định?
Thế giới này là thế giới của cạnh tranh sinh tồn. Trên phương diện kinh tế và trên nhiều phương diện cạnh tranh khác, câu hỏi Nước ta đang ở đâu ? còn nhức đầu hơn nữa. Có rất nhiều câu hỏi thuộc nhóm này. Đại thể, nước ta là một trong nhóm 20 nước nghèo nhất thế giới. Về khả năng cạnh tranh của sản phẩm, khả năng cạnh tranh của nền kinh tế, cạnh tranh về hiệu quả quản lý đất nước, khả năng thu hút FDI, khả năng chống tham nhũng v…v…và v…v… nước ta cũng vẫn chỉ đứng ở đâu đó trong nhóm 20 nước này. Ví bằng chúng ta cố giữ được tăng trưởng kinh tế năng động như hiện nay và theo như phương thức tăng trưởng hiện nay, thì vào năm 2020 GDP p.c.(tính theo đầu người) của nước ta ước tính sẽ là 1600 USD; trong khiđó GDP p.c. của Thái Lan hiện nay là 1800 USD. Sự chênh lệch GDP p.c. giữa ta và Thái Lan năm 2003 là 1300 USD. Theo ước tính số học với những dự kiện dự đoán được như hiện nay, vào năm 2020 sự chênh lệch này giữa hai nước ước là 2500 USD hoặc hơn nữa …
Nước ta đang ở đâu ? Xin thưa : Trên thế giới hiện nay còn khoảng 15 nước chưa tham gia WTO, trong đó chỉ có Nga và Việt Nam là hai quốc gia với nghĩa hoàn chỉnh của khái niệm quốc gia; các nước còn lại hầu hết là các đảo - nhiều nơi còn tồn tại các bộ tộc hoặc thậm chí là bộ lạc!
Nước ta đang ở đâu ? Xin thưa : Hầu hết các quốc gia phát triển năng động chỉ có một chủ kiến duy nhất là hội nhập bằng được vào xu thế toàn cầu hóa kinh tế để chiếm thị phần lớn hơn trên thị trường thế giới và mở rộng không gian kinh tế cho nước mình. Nhưng nước ta có những hai chủ kiến hoặc nhiều chủ kiến : Hội nhập! Không hội nhập! Vừa hội nhập, vừa không hội nhập!... vân vân … và … vân vân … Nước ta còn phải mất thêm một khoảng thời gian nào đó để đi tới giữ lại một chủ kiến dứt khoát…
Nước ta đang ở đâu ? Xin thưa : Vân vân … và vân vân …
Ngoài ra trên thế giới có nhiều xu thế lớn đối chọi nhau. Hàng ngày, hàng giờ xảy ra vô vàn vấn đề phức tạp – bao gồm cả những vấn đề phi truyền thống, không một quốc gia nào có thể đứng ngoài cuộc. Nước ta đang ở đâu và ta lựa chọn sự ứng xử nào ?
Phải nói có nhiều câu hỏi lớn và rất nhạy cảm như vậy, nước ta buộc phải tìm ra những câu trả lời chuẩn xác phục vụ tối ưu lợi ích phát triển và bảo vệ đất nước trong cục diện quốc tế ngày nay.
Thấy rõ cục diện thế giới và xu thế vận động của nó ngày nay, thấy rõ vị thế của nước ta đang ở đâu trong cái thế giới thực này, thấy rõ đòi hỏi tất cả phải mở đường cho phát triển và bảo vệ đất nước, chúng ta mới có khả năng vượt qua mọi hạn chế của tư duy và tầm nhìn dù là theo màu sắc nào, vượt qua những yếu kém của bản thân, để đi đến những câu trả lời chuẩn xác cần phải có cho các bước đi của nước ta, đối nội cũng như đối ngoại. Số phận của nước ta chỉ có thể gửi gắm vào trí tuệ, tầm nhìn sáng suốt và nỗ lực kiên cường của chính bản thân nước ta, và chỉ có thế mà thôi ! Sống trong thế giới ngày nay, nước ta không làm được như vậy, chỉ còn cách lựa chọn gửi trứng cho ác!
3/ Nước ta đang ở trạng thái nào ?
Đứng trên vị thế nước ta, trả lời chuẩn xác câu hỏi Thế giới ngày nay ra sao ? Và câu hỏi Nước ta đang ở đâu ? thực ra là đã trả lời câu hỏi Nước ta đang ở trạng thái nào ?
Tuy vậy, có nhiều nguyên do làm phức tạp việc tìm ra câu trả lời đích thực cho câu hỏi thứ 3 này! Song chung quy lại vẫn là tùy thuộc vào tầm nhìn và tầm nhìn!
Xin giành việc trả lời câu hỏi thứ 3 này cho tầm nhìn và tầm nhìn.
Chỉ xin nêu lên một vài điều lo lắng, một vài suy nghĩ.
Nền kinh tế nước ta đang phát triển năng động, hay đang tích tụ dần những ách tắc mới cho tương lai ? Tăng trưởng và phát triển như hiện nay nước ta sẽ trở thành nước công nghiệp hóa, hiện đại hóa vào năm 2020 – đó sẽ là nước công nghiệp hóa gì và hiện đại hóa gì với mức GDP p.c. còn thấp hơn nước đang phát triển Thái Lan hiện tại? Khả năng cạnh tranh của nước Việt Nam công nghiêp hóa, hiện đại hóa vào thời điểm năm 2020? Những thương hiệu nào của nước Việt Nam hoàn thành công nghiệp hóa, hiện đại hóa vào năm 2020 có thể đứng vững trên thị trường trong nước và thế giới? - Chẳng lẽ là gạo, cá basa, may mặc, giày dép Bitis và Nike, cà phê Trung nguyên, xi măng, bột giấy?... Riêng dầu thô vào thời điểm năm 2020 chắc sẽ không có đủ mà dùng trong nước. Cho đến thời điểm ấy, nước ta có thể xuất thêm một hai chục tầu biển gia công, song khó mà nghĩ rằng sẽ có thêm những thương hiệu ôtô, xe máy của Việt Nam trên thị trường thế giới. Hiện nay chưa nhìn thấy nước ta sẽ có những thương hiệu nào khác nữa …
Chiến lược công nghiệp hóa, hiện đại hóa được chỉnh lý từ Đại hội VI và thường xuyên được các Đại hội tiếp theo tiếp tục chỉnh lý, tiếp tục nhấn mạnh.. Có lúc quá trình Công Nghiệp Hóa, Hiện Đại Hóa đã hướng mạnh vào mía đường, xi măng lò đứng, sắt thép, lại phải điều chỉnh; hiện nay lại là khí điện đạm, xi măng, thép …, còn ôtô, xe máy lúc mở, lúc cấm … Nước ta nghèo nhưng đang phải dùng ôtô, xe máy đắt nhất thế giới! Với những tiến bộ đạt được về chất lượng và cơ cấu như vậy của nền kinh tế nước ta hiện nay, thực ra phải đặt câu hỏi : Chiến lược Công Nghiệp Hóa – Hiện Đại Hóa đã đề ra còn thích hợp hay không thích hợp? - nhất là nước ta bây giờ là thành viên của AFTA và đang phấn đấu trở thành thành viên WTO vào năm 2005. Thực ra chúng ta đã có một chiến lược công nghiệp hóa với đúng ý nghĩa là quyết giành lấy phân công lao động quốc tế tối ưu trong cái thế giới cạnh tranh sinh tồn quyết liệt này hay chưa?
Hệ thống quản lý điều hành đất nước hiện nay đang dẫn dắt nước Việt Nam trên con đường Công Nghiệp Hóa, Hiện Đại Hóa như thế nào? Nó đang dẫn dắt đất nước đi tới đích này hay không tới đích và trệch hướng? Nó đang làm cho công bằng, dân chủ, văn minh tăng lên hay diễn biến khác đi? Nó đủ sức kham nổi những vấn đề đất nước phải đối phó trong tiến trình hội nhập vào cái thế giới cạnh tranh sinh tồn ngày càng quyết liệt này không?...
Cũng xin kiến nghị tìm hiểu kỹ Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay và trong tương lai gần dễ bị chấn thương nhất trên những phương diện nào? Đây cũng là một bình diện quan trọng để đánh giá thực trạng hiện nay của đất nước. Nguy cơ một cuộc chiến tranh xâm lược chống lại nước ta như đã xảy ra trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ không thể không đặt ra, nhưng nguy cơ này đứng xa, xa hơn rất nhiều so với nhiều nguy cơ nguy hiểm khác. Cũng có thể nói nguy cơ này … trong vận động của xu thế thế giới hiện nay - đủ xa để cho nước ta có thể đủ thời gian trở thành một quốc gia hùng mạnh - nếu như chúng ta tận dụng được tối ưu nhất thời gian và thời cơ hiện có. Song phải chăng nước ta đang có nhiều thách thức hay nguy cơ gần, mà không thể nói là những nguy cơ gần này là không đáng chú ý! Trên thế giới có câu hỏi : Sau Iraq sẽ là nước nào hay là cái gì đây? Là Cu Ba chăng? Là Mianma? Trước 11 – 9 thì có một loạt đổ vỡ trong cơn bão tài chính tiền tệ 1997. Sau 11 – 9 có sự sụp đổ của các chính quyền tham nhũng ở Gru-di-a và Ha-i-ti … Nhìn vào nước ta : Thực tế lịch sử của đất nước ta từ sau đại thắng 30 tháng 4 năm 1975 cho đến nay đủ dữ kiện cung cấp cho chúng ta nhiều suy tư để tìm hiểu những thách thức và nguy cơ gần này! Hơn bao giờ hết tất cả phải giao phó vào sức mạnh của chính dân tộc mình. Trước hết phải tất cả vì phát huy sức mạnh của chính dân tộc mình!
Trên một bình diện khác, có lẽ là bình diện quan trọng nhất để tìm hiểu thực trạng của đất nước hiện nay, đó là từ chỗ đứng hiện nay trong cái thế giới này và trong thực trạng hiện tại của đất nước - được phản ánh ở mức độ nhất định trong Nghị quyết Trung ương 9 khóa IX - , nên tìm cách tiếp cận nào, nên điều chỉnh, lựa chọn những bước đi nào để thực hiện bằng được mục tiêu đã được tất cả các Đại hội Đảng từ khi tiến hành đổi mới cho đến nay nhấn mạnh, đó là : trở thành nước Công Nghiệp Hóa, Hiện Đại Hóa vào năm 2020 với đúng tinh thần dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.
Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X phải trả lời những câu hỏi sống còn này. Thời gian để chuẩn bị cho Đại hội X không còn nhiều nếu đem so sánh với những câu trả lời phải tìm ra cho 3 câu hỏi đã trình bày.
Xin lấy tư cách đảng viên thiết tha đề nghị Bộ Chính trị giao hết những việc có thể giao được cho cấp dưới, để Bộ Chính trị có thể tập trung trí tuệ và thời gian huy động trí tuệ của toàn đảng và của cả nước, cả cộng đồng dân tộc cho những nhiệm vụ, những vấn đề để Đại hội X phải giải quyết./.
Nguyễn Trung
Nguyên Đại sứ đặc mệnh toàn quyền của Việt Nam tại Thái Lan
Nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao nước CHXHCN Việt Nam
Nguyên Trợ lý (Hàm Bộ trưởng) Thủ tướng Võ Văn Kiệt
Đang làm trong Ban nghiên cứu của Thủ tướng Phan Văn Khải
Đăng nhận xét
Bước sang thiên niên kỷ này ai cũng thừa nhận thế giới ngày nay có nhiều biến động mới, trong đó có một số hiện tượng đột biến với những hệ quả lâu dài đối với trật tự thế giới. Trong bối cảnh đó, quá trình toàn cầu hóa kinh tế tiếp tục xu thế vận động năng động của nó, đặt ra nhiều vấn đề mới chưa có tiền lệ và chưa thấy xuất hiện những giải pháp hữu hiệu hoặc có tính bền vững. Nhìn chung bước vào thế kỷ 21 tình hình thế giới mất ổn định hơn so với mọi dự đoán và có nhiều vấn đề khó tiên lượng hơn.
Chỉ xin rút ra một nhận xét :
Trong bối cảnh xu thế cạnh tranh tiếp tục tăng lên giữa những nền kinh tế lớn và những thế lực lớn, bước đi mới của chủ nghĩa đơn phương của Mỹ thể hiện qua chiến tranh Iraq là tác nhân lớn nhất đã gây ra những tác động làm suy yếu hoặc làm giảm hiệu lực nhiều thể chế quốc tế hiện có - trước hết là Liên hiệp quốc; trật tự thế giới hiện nay có một số chuyển động mới - đặc biệt là những mâu thuẫn và diễn biến mới trong quan hệ Mỹ với Tây Âu, quan hệ Mỹ - Nga, Mỹ - Trung, quan hệ Nga – Trung, quan hệ nội bộ Tây Âu, vai trò ngày càng nổi lên của Ấn Độ ở Nam Á… Đáng chú ý là với sự kiện 11- 09- 2001 vấn đề khủng bố đã tạo cớ cho bước đi mới này của chủ nghĩa đơn phương Mỹ với đặc điểm là giành quyền đánh đòn phủ đầu khi lợi ích của Mỹ đòi hỏi hay bị đe dọa. Vấn đề khủng bố (bây giờ mở rộng sang cả vấn đề vũ khí hủy diệt hàng loạt WMD) đang tiếp tục làm phức tạp thêm tình hình quốc tế hiện nay.
Về cơ bản thế giới vẫn giữ được cục diện chung là hòa bình và ổn định (với nghĩa là không có đại chiến hoặc những xáo động toàn cầu) nhưng điều đó không có nghĩa giảm bớt sự tranh chấp hoặc xung đột gay gắt dưới mọi hình thái (kể cả chiến tranh) ở các tiểu vùng hoặc khu vực khác nhau trên thế giới.
Có thể nói thế giới ngày nay rối rắm hơn so với trước sự kiện 11-9. Đã xuất hiện ý kiến cho rằng thế giới bước vào thế kỷ 21 tiềm ẩn nguy cơ khủng hoảng các thể chế quốc tế, mạnh được yếu thua vẫn là lẽ bất biến. Song thế nào là mạnh, thế nào là yếu, khi nào, lúc nào, và như thế nào?... thì lại vạn vạn biến; thời cơ và thách thức đổi chỗ cho nhau với vận tốc nhanh hơn trước!
Với chiến tranh Iraq, chủ nghĩa đơn phương Mỹ đã đi bước quyết định nhất kể từ khi xuất hiện cục diện một siêu đa cường trong thời kỳ sau chiến tranh lạnh, song không đạt mục đích. Bước đi này đang có nguy cơ sa lầy, nghĩa là nguy cơ hứng chịu thất bại lớn nhất của chủ nghĩa đế quốc Mỹ kể từ sau chiến tranh Việt Nam. Mọi câu hỏi về triển vọng của vấn đề Iraq còn để ngỏ. Kịch bản xấu nhất để kết thúc chiến tranh Iraq là Mỹ chịu thất bại như ở Việt Nam – đây là kịch bản Mỹ kiên quyết tránh, hiện nay Mỹ có tiềm lực và vị thế để tránh và nhiều khả năng có thể tránh được. Kịch bản hiện thực nhất cho kết thúc bước đi này là thay thế vai trò của Mỹ hiện nay ở Iraq bằng một thể chế quốc tế nào đó có thể thỏa hiệp được. Giữa hai kịch bản này còn nhiều kịch bản khác nhau, tùy thuộc vào nhiều yếu tố chưa lường trước được. Dù lựa chọn kịch bản nào, Mỹ không tránh được hệ quả tất yếu là : An ninh của Mỹ không được bảo đảm vững chắc hơn so với trước sự kiện 11 – 9, thậm chí có thể tiếp tục bị chủ nghĩa khủng bố đe dọa nhiều hơn, khả năng cạnh tranh kinh tế của Mỹ có thêm những trở ngại mới. Nếu Iraq sau bầu cử không trở thành một quốc gia hòa bình (khả năng này hiện nay còn xa vời), mà trở thành những vùng chia cắt theo sắc tộc và tôn giáo, thành thánh địa của chủ nghĩa khủng bố (khả năng này dễ thấy hơn), tình hình thế giới sẽ phức tạp thêm. Song chủ nghĩa khủng bố lại không phải là vấn đề riêng của nước Mỹ, bản thân Mỹ cũng nhất quyết không chịu để cho vị thế siêu cường duy nhất của mình bị đe dọa hay suy yếu. Thực tế này khiến cho tình hình quốc tế hiện tại và trong tầm nhìn gần chứa đựng nhiều điều bất thường, nhạy cảm và khó tiên lượng trước được.
Các đầu tàu kinh tế thế giới hiện nay thiếu sức phát triển năng động : Mỹ tuy lấy lại được tốc độ tăng trưởng cao trong năm 2003 song chưa bền vững và đang gặp nhiều khó khăn lớn về tài chính - Trước hết do gánh nặng chiến tranh Iraq (thể hiện rõ nét nhất là sự mất giá thảm hại của đồng USD trong vòng một năm nay (khoảng >-30% so với đồng Euro), suy thoái ở Nhật vẫn kéo dài, EU quá cồng kềnh và chưa khởi động được. Ngoài ra một số nước châu Mỹ La tinh khủng hoảng trầm trọng. Một số nước khác chưa hết dư chấn của cuộc khủng hoảng tài chính tiền tệ Châu Á 1997 … Trong bối cảnh chính trị quốc tế nêu trên, tất cả những hiện tượng kinh tế này đang ảnh hưởng sâu sắc đến tình hình tăng trưởng và phát triển của kinh tế thế giới hiện nay: triển vọng trước mắt là tăng trưởng chậm, dễ phát sinh những biến động mới khó lường, những biến động phi truyền thống cũng đang tăng lên.
Riêng kinh tế Trung Quốc, và phần nào cả kinh tế Ấn Độ, kinh tế Braxin, Hàn Quốc, kinh tế một vài nước trong ASEAN (trong đó có Việt Nam) … do khai thác được vị thế địa chính trị và những lợi thế so sánh khác của mình nên tiếp tục duy trì được tốc độ tăng trưởng và phát triển năng động. Tuy nhiên, trong bối cảnh kinh tế thế giới đang có nhiều khó khăn như vậy, thực tế này làm cho cạnh tranh giữa các nước đang phát triển gay gắt thêm (nhất là sau khi Trung Quốc trở thành thành viên WTO, thị phần xuất khẩu của nhiều nước đang phát triển tiếp tục bị thu hẹp).
Riêng đối với các nước đang phát triển và kém phát triển, có thể rút ra một nhận định chung là: Họ đứng trước nhiều thách thức mới bất lợi hơn trước; một số nước chẳng những có khoảng cách tụt hậu ngày càng rộng hơn, mà còn phải đối phó với nguy cơ lạc lõng, nghĩa là bế tắc trong việc tìm ra lối thoát. Trên phương diện kinh tế, một mặt họ phải đối phó với nhiều thách thức mới trong quá trình vận động ngày càng năng động hơn của toàn cầu hóa kinh tế thế giới. Họ không thể đứng ngoài mà phải tìm cách chủ động tham gia vào quá trình này, nếu không thì còn nguy hơn nữa. Trong quá trình toàn cầu hóa kinh tế hiện nay, những nỗ lực chung của các nước đang phát triển đã làm cho tiếng nói của họ được lắng nghe hơn trước – đó là nét khá nổi bật của vòng đàm phán Doha. Song hầu như đó cũng là giới hạn đạt được của những nỗ lực này. Trong khi đó xuất hiện xu hướng ngày càng có nhiều các ký kết FTA (Hiệp định thương mại tự do song phương) giữa những nền kinh tế năng động, bỏ qua những trở ngại mà vòng Doha hiện nay chưa vượt qua được. Nhìn chung thể chế FTA cao hơn, song không phá vỡ khung khổ WTO. Tuy nhiên FTA thúc đẩy xu thế làm cho các thể chế của WTO sau vòng Doha ngày càng cao hơn, chặt chẽ hơn. Đây là điều nước ta cần lưu ý.
Đối với nước ta, cần nêu lên một nhận xét riêng, đó là : Do bối cảnh địa chính trị và địa kinh tế ở phạm vi quốc tế và khu vực hiện nay, đặc biệt bị chi phối bởi quan hệ Mỹ - Trung, khu vực Đông Nam Á hiện nay là nơi tương đối có nhiều yếu tố hòa bình và ổn định hơn cả so với những khu vực khác. Vấn đề Đài Loan tuy có lúc rộ lên song về cơ bản vẫn là nằm trong tầm kiểm soát, tình hình nội bộ Indonexia, Philippine, Cămpuchia, Mianma… không vượt ra khỏi biên giới quốc gia những nước này và nhìn chung là đang ngày càng kiềm chế được. Tranh chấp biên giới, lãnh thổ, lãnh hải tuy còn nguyên vẹn, nhưng trong xu thế giữ hòa bình và nguyên trạng. Một mặt các nước lớn, trước hết là Trung Quốc và Mỹ đều quan tâm tranh thủ phát huy ảnh hưởng ở khu vực ASEAN, mặt khác trong nội bộ ASEAN xu thế mở rộng hợp tác để hình thành một thị trường chung trong khu vực và đối tác mạnh với bên ngoài đang tăng lên. Trong khi đó những vấn đề lớn của thế giới như chủ nghĩa khủng bố, vấn đề Trung Đông, chiến tranh Iraq, vấn đề vũ khí nguyên tử của Bắc Triều Tiên, vấn đề đạo Hồi … hiện nay nhìn chung đang có khoảng cách cách ly nhất định đối với hòa bình và ổn định của khu vực ASEAN, đây là một thuận lợi lớn. Tuy nhiên tình hình này cũng chỉ là tương đối và thường xuyên chịu tác động của những trò chơi giữa các nước lớn, đặc biệt là của quan hệ Trung - Mỹ. Khi thuận ASEAN dễ có tiếng nói chung, khi không thuận – dù là do các nhân tố bên trong hay bên ngoài – ASEAN dễ bị phân tán, nguyên nhân chủ yếu là ASEAN vẫn còn là một thực thể yếu và lỏng lẻo.
2/ Nước ta đang ở đâu trong thế giới này ?
Ta so với ta, có thể nói kể từ ngày lập nước chưa bao giờ Việt Nam có vị thế quốc tế cao như bây giờ, nhiều bạn bè như bây giờ. Ta so với thế giới, Việt Nam là quốc gia có nhiều bạn bè và được thế giới nể trọng - trước hết vì truyền thống cách mạng của dân tộc ta, vì những thành quả xây dựng đất nước đã đạt được, vì vai trò tích cực của nước ta trong nhiều vấn đề quan trọng của thế giới, và vì chính sách ngoại giao hòa bình hữu nghị, hợp tác của nước ta. Nhìn chung, đó là vị thế quốc tế đúng với tầm vóc của nước ta.
Thực tế nêu trên không được phép che lấp một sự thật khách quan khác, đó là : nước ta chiếm một vị trí tương đối thấp kém trong chính sách đối ngoại - kể cả kinh tế đối ngoại - của hầu hết các đối tác quan trọng của nước ta trong mọi khu vực trên thế giới - kể cả ở Đông Nam Á; nguyên nhân chủ yếu là : (a) Tiềm lực còn yếu kém của nước ta hiện nay và (b) Ta chưa tìm ra được phương thức hợp tác có hiệu quả và mở ra triển vọng hợp tác lâu dài với mọi đối tác của mình. Nói một cách khác, ta chưa trở thành một đối tác hợp tác hấp dẫn đối với các đối tác của ta, nhất là đối với các đối tác quan trọng. Nêu ra hai nguyên nhân như vậy để phân tích cho toàn diện, song sẽ là sai lầm nếu đổ hết mọi tội lỗi cho thực lực còn yếu kém của đất nước! Nói rộng ra nữa, còn phải tỉnh táo xem xét lại kỹ hơn nữa chiến lược phát triển đất nước và toàn bộ chính sách đối ngoại của mình!
Kể từ khi nước ta tiến hành đổi mới đến nay, sự hợp tác của các đối tác quan trọng với nước ta đã qua thời kỳ háo hức ban đầu, đây đó chứa đựng ít nhiều thất vọng, bây giờ chuyển sang thời kỳ hợp tác để giữ chỗ, thời kỳ hợp tác vì tình thế - trước hết là tình thế địa kinh tế và địa chính trị của các nước đối tác. Nói một cách khác, đối với hầu hết mọi đối tác quan trọng của ta, nước ta chưa trở thành một đối tác mà họ có thể tính đến những ý đồ làm ăn lâu dài, có ý nghĩa và có quy mô đáng kể đối với họ trên nhiều phương diện, chưa thấy khả năng ta cùng với họ đi vào thị trường nước thứ 3 … Từ đó đến nay ta đã bỏ lỡ hay đánh mất nhiều thời cơ quý hiếm! Vì thế sự hợp tác mong manh này rất bất lợi cho nước ta. Bởi vì, một mặt lợi ích hợp tác với nước ta dễ bị “hy sinh” hay “bỏ qua” một khi các nước đối tác với ta đứng trước một sự lựa chọn nào đó – mà sự lựa chọn như vậy xẩy ra hầu như hàng ngày! Xưa nay nhiều nước nhỏ đã bị rơi vào tình trạng là nạn nhân của những cảnh trâu bò húc nhau ruồi muỗi chết hoặc giận cá chém thớt trong quan hệ giữa các nước lớn với nhau. Xin đừng quên những bài học lợi ích của nước ta đã nhiều lần bị các nước lớn hy sinh trong những thời kỳ nước ta tiến hành hai cuộc kháng chiến chống ngoại xâm, trong vấn đề Campuchia, trong chiến tranh biên giới phía Bắc …
Mặt khác, sự hợp tác ít nhiều mang tính cầm chừng như vậy thì chỉ có thể tính đến những chuyện “cò con” , khó lòng – hay hầu như không thể giúp nước ta chuyển mạnh lên công nghiệp hóa, hiện đại hóa với đúng nghĩa của khái niệm này trong bối cảnh nền kinh tế thế giới toàn cầu hóa hiện nay – nghĩa là : mục tiêu cơ bản nhất của ta trong mở rộng hợp tác với bên ngoài có nguy cơ không đạt được! Tiếp tục xu thế này, thách thức về tụt hậu và lạc lõng đối với nước ta trên bàn cờ thế giới vì thế không giảm đi mà sẽ tiếp tục tăng lên, kéo theo các thách thức lớn khác về chính trị và an ninh. Kéo dài tình trạng này, vị thế quốc tế nước ta đã giành được như hiện nay sẽ khó bảo tồn trong tương lai – vì các thách thức mới, và vì có nhiều nước khác được lựa chọn thay vào vị thế của nước ta. Nhìn vào ngay khu vực ASEAN – qua vai trò ngày càng nổi bật của Thái Lan – chúng ta cũng có thể thấy ngay đã chớm xuất hiện triển vọng đáng ngại này.
Khi tìm câu trả lời cho câu hỏi Nước ta đang ở đâu ?, cần nhìn thẳng vào sự thật khác nữa. Đó là chưa bao giờ nước ta có cơ hội lớn như bây giờ để mở rộng quan hệ kinh tế, chính trị, ngoại giao, văn hóa với cả thế giới, để sớm trở thành một quốc gia giàu mạnh, dân chủ, văn minh, có vị thế xứng đáng với tầm vóc của mình trên trường quốc tế. Cơ hội lớn chưa từng có này cũng là thành quả cách mạng lớn nhất của dân tộc ta trong cuộc đấu tranh giành lại độc lập và thống nhất của Tổ quốc, là thời vận của đất nước để giành lại hai thế kỷ đã bị đánh mất do sự lạc hậu của chế độ phong kiến của nước ta và do chủ nghĩa thực dân và các cuộc chiến tranh xâm lược của chủ nghĩa đế quốc đã cướp mất. Tuy nhiên, xem xét trên nhiều phương diện, cơ hội lớn chưa từng có này hiện nay vẫn chưa ra khỏi trạng thái tiềm năng, nghĩa là vẫn đang thiếu sự vận động chủ quan cần phải có của bản thân nước ta để làm cho cơ hội lớn chưa từng có này đi vào con đường trở thành hiện thực vững chắc.
Trong khi đó mọi thách thức và nguy cơ lạc lõng, kể cả thách thức không tận dụng được cơ hội lớn chưa từng có vừa nói trên, lại ở dạng hiện thực. chúng ta có thể thấy ngay thực trạng này qua biết bao nhiêu biến động và những vấn đề phức tạp khác nước ta đang phải đối phó hàng ngày.
Tìm câu trả lời cho câu hỏi Nước ta đang ở đâu ? Chúng ta cần đánh giá lại quan hệ của nước ta với các đối tác quan trọng của ta trong và ngoài khu vực. Chưa thể nói chúng ta đã thiết kế được và thực hiện được quan hệ tối ưu với tất cả các đối tác quan trọng của nước ta trên thế giới. Thậm chí cần nhấn mạnh : Quan hệ song phương của nước ta với các nước lớn, với các đối tác lớn, đặc biệt là đối với Trung Quốc và với Mỹ, còn rất nhiều điều lúng túng, đang thiếu một phương hướng rõ rệt và tầm nhìn lâu dài, thậm chí đang tồn tại nhiều cách nhìn khác nhau và nhiều quan điểm mâu thuẫn nhau chung quanh những vấn đề này.
Trong khi xem xét tổng thể mối quan hệ của ta với các đối tác quan trọng trên bàn cờ thế giới ngày nay, chưa thể nói chúng ta đã lựa chọn được và thiết kế được những phương hướng và bước đi tối ưu nhất cho nước ta trong phát triển quan hệ với hai đối tác quan trọng nhất đối với vận mệnh nước ta trong cục diện thế giới ngày nay là Trung Quốc và Mỹ, bao gồm cả việc xem xét những quan hệ này trong khung khổ bàn cờ lớn của cả thế giới!
Chỉ xin xới lên vài ba vấn đề như thế này :
Đứng liền kề một nền kinh tế khổng lồ và phát triển năng động như Trung Quốc đang đặt mục tiêu trở thành siêu cường, nước ta lựa chọn chiến lược phát triển nào? Cả thế giới đều quan ngại trước sự phát triển này. Còn nước ta ?
Lợi ích của nước ta đòi hỏi ta tìm cách duy trì quan hệ với Mỹ là một đối tác, là một đối tượng, hay một đối trọng? Đối tác, đối tượng, đối trọng đến mức độ nào? …
Có cần xây dựng và duy trì quan hệ với những nước lớn, thế lực lớn như là các đối trọng của nhau, trong thế cân bằng phục vụ tối ưu lợi ích an ninh và phát triển của nước ta không? Nếu cần thì làm như thế nào? Độc lập tự chủ là quyết định, hay ý thức hệ là quyết định?
Thế giới này là thế giới của cạnh tranh sinh tồn. Trên phương diện kinh tế và trên nhiều phương diện cạnh tranh khác, câu hỏi Nước ta đang ở đâu ? còn nhức đầu hơn nữa. Có rất nhiều câu hỏi thuộc nhóm này. Đại thể, nước ta là một trong nhóm 20 nước nghèo nhất thế giới. Về khả năng cạnh tranh của sản phẩm, khả năng cạnh tranh của nền kinh tế, cạnh tranh về hiệu quả quản lý đất nước, khả năng thu hút FDI, khả năng chống tham nhũng v…v…và v…v… nước ta cũng vẫn chỉ đứng ở đâu đó trong nhóm 20 nước này. Ví bằng chúng ta cố giữ được tăng trưởng kinh tế năng động như hiện nay và theo như phương thức tăng trưởng hiện nay, thì vào năm 2020 GDP p.c.(tính theo đầu người) của nước ta ước tính sẽ là 1600 USD; trong khiđó GDP p.c. của Thái Lan hiện nay là 1800 USD. Sự chênh lệch GDP p.c. giữa ta và Thái Lan năm 2003 là 1300 USD. Theo ước tính số học với những dự kiện dự đoán được như hiện nay, vào năm 2020 sự chênh lệch này giữa hai nước ước là 2500 USD hoặc hơn nữa …
Nước ta đang ở đâu ? Xin thưa : Trên thế giới hiện nay còn khoảng 15 nước chưa tham gia WTO, trong đó chỉ có Nga và Việt Nam là hai quốc gia với nghĩa hoàn chỉnh của khái niệm quốc gia; các nước còn lại hầu hết là các đảo - nhiều nơi còn tồn tại các bộ tộc hoặc thậm chí là bộ lạc!
Nước ta đang ở đâu ? Xin thưa : Hầu hết các quốc gia phát triển năng động chỉ có một chủ kiến duy nhất là hội nhập bằng được vào xu thế toàn cầu hóa kinh tế để chiếm thị phần lớn hơn trên thị trường thế giới và mở rộng không gian kinh tế cho nước mình. Nhưng nước ta có những hai chủ kiến hoặc nhiều chủ kiến : Hội nhập! Không hội nhập! Vừa hội nhập, vừa không hội nhập!... vân vân … và … vân vân … Nước ta còn phải mất thêm một khoảng thời gian nào đó để đi tới giữ lại một chủ kiến dứt khoát…
Nước ta đang ở đâu ? Xin thưa : Vân vân … và vân vân …
Ngoài ra trên thế giới có nhiều xu thế lớn đối chọi nhau. Hàng ngày, hàng giờ xảy ra vô vàn vấn đề phức tạp – bao gồm cả những vấn đề phi truyền thống, không một quốc gia nào có thể đứng ngoài cuộc. Nước ta đang ở đâu và ta lựa chọn sự ứng xử nào ?
Phải nói có nhiều câu hỏi lớn và rất nhạy cảm như vậy, nước ta buộc phải tìm ra những câu trả lời chuẩn xác phục vụ tối ưu lợi ích phát triển và bảo vệ đất nước trong cục diện quốc tế ngày nay.
Thấy rõ cục diện thế giới và xu thế vận động của nó ngày nay, thấy rõ vị thế của nước ta đang ở đâu trong cái thế giới thực này, thấy rõ đòi hỏi tất cả phải mở đường cho phát triển và bảo vệ đất nước, chúng ta mới có khả năng vượt qua mọi hạn chế của tư duy và tầm nhìn dù là theo màu sắc nào, vượt qua những yếu kém của bản thân, để đi đến những câu trả lời chuẩn xác cần phải có cho các bước đi của nước ta, đối nội cũng như đối ngoại. Số phận của nước ta chỉ có thể gửi gắm vào trí tuệ, tầm nhìn sáng suốt và nỗ lực kiên cường của chính bản thân nước ta, và chỉ có thế mà thôi ! Sống trong thế giới ngày nay, nước ta không làm được như vậy, chỉ còn cách lựa chọn gửi trứng cho ác!
3/ Nước ta đang ở trạng thái nào ?
Đứng trên vị thế nước ta, trả lời chuẩn xác câu hỏi Thế giới ngày nay ra sao ? Và câu hỏi Nước ta đang ở đâu ? thực ra là đã trả lời câu hỏi Nước ta đang ở trạng thái nào ?
Tuy vậy, có nhiều nguyên do làm phức tạp việc tìm ra câu trả lời đích thực cho câu hỏi thứ 3 này! Song chung quy lại vẫn là tùy thuộc vào tầm nhìn và tầm nhìn!
Xin giành việc trả lời câu hỏi thứ 3 này cho tầm nhìn và tầm nhìn.
Chỉ xin nêu lên một vài điều lo lắng, một vài suy nghĩ.
Nền kinh tế nước ta đang phát triển năng động, hay đang tích tụ dần những ách tắc mới cho tương lai ? Tăng trưởng và phát triển như hiện nay nước ta sẽ trở thành nước công nghiệp hóa, hiện đại hóa vào năm 2020 – đó sẽ là nước công nghiệp hóa gì và hiện đại hóa gì với mức GDP p.c. còn thấp hơn nước đang phát triển Thái Lan hiện tại? Khả năng cạnh tranh của nước Việt Nam công nghiêp hóa, hiện đại hóa vào thời điểm năm 2020? Những thương hiệu nào của nước Việt Nam hoàn thành công nghiệp hóa, hiện đại hóa vào năm 2020 có thể đứng vững trên thị trường trong nước và thế giới? - Chẳng lẽ là gạo, cá basa, may mặc, giày dép Bitis và Nike, cà phê Trung nguyên, xi măng, bột giấy?... Riêng dầu thô vào thời điểm năm 2020 chắc sẽ không có đủ mà dùng trong nước. Cho đến thời điểm ấy, nước ta có thể xuất thêm một hai chục tầu biển gia công, song khó mà nghĩ rằng sẽ có thêm những thương hiệu ôtô, xe máy của Việt Nam trên thị trường thế giới. Hiện nay chưa nhìn thấy nước ta sẽ có những thương hiệu nào khác nữa …
Chiến lược công nghiệp hóa, hiện đại hóa được chỉnh lý từ Đại hội VI và thường xuyên được các Đại hội tiếp theo tiếp tục chỉnh lý, tiếp tục nhấn mạnh.. Có lúc quá trình Công Nghiệp Hóa, Hiện Đại Hóa đã hướng mạnh vào mía đường, xi măng lò đứng, sắt thép, lại phải điều chỉnh; hiện nay lại là khí điện đạm, xi măng, thép …, còn ôtô, xe máy lúc mở, lúc cấm … Nước ta nghèo nhưng đang phải dùng ôtô, xe máy đắt nhất thế giới! Với những tiến bộ đạt được về chất lượng và cơ cấu như vậy của nền kinh tế nước ta hiện nay, thực ra phải đặt câu hỏi : Chiến lược Công Nghiệp Hóa – Hiện Đại Hóa đã đề ra còn thích hợp hay không thích hợp? - nhất là nước ta bây giờ là thành viên của AFTA và đang phấn đấu trở thành thành viên WTO vào năm 2005. Thực ra chúng ta đã có một chiến lược công nghiệp hóa với đúng ý nghĩa là quyết giành lấy phân công lao động quốc tế tối ưu trong cái thế giới cạnh tranh sinh tồn quyết liệt này hay chưa?
Hệ thống quản lý điều hành đất nước hiện nay đang dẫn dắt nước Việt Nam trên con đường Công Nghiệp Hóa, Hiện Đại Hóa như thế nào? Nó đang dẫn dắt đất nước đi tới đích này hay không tới đích và trệch hướng? Nó đang làm cho công bằng, dân chủ, văn minh tăng lên hay diễn biến khác đi? Nó đủ sức kham nổi những vấn đề đất nước phải đối phó trong tiến trình hội nhập vào cái thế giới cạnh tranh sinh tồn ngày càng quyết liệt này không?...
Cũng xin kiến nghị tìm hiểu kỹ Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam hiện nay và trong tương lai gần dễ bị chấn thương nhất trên những phương diện nào? Đây cũng là một bình diện quan trọng để đánh giá thực trạng hiện nay của đất nước. Nguy cơ một cuộc chiến tranh xâm lược chống lại nước ta như đã xảy ra trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ không thể không đặt ra, nhưng nguy cơ này đứng xa, xa hơn rất nhiều so với nhiều nguy cơ nguy hiểm khác. Cũng có thể nói nguy cơ này … trong vận động của xu thế thế giới hiện nay - đủ xa để cho nước ta có thể đủ thời gian trở thành một quốc gia hùng mạnh - nếu như chúng ta tận dụng được tối ưu nhất thời gian và thời cơ hiện có. Song phải chăng nước ta đang có nhiều thách thức hay nguy cơ gần, mà không thể nói là những nguy cơ gần này là không đáng chú ý! Trên thế giới có câu hỏi : Sau Iraq sẽ là nước nào hay là cái gì đây? Là Cu Ba chăng? Là Mianma? Trước 11 – 9 thì có một loạt đổ vỡ trong cơn bão tài chính tiền tệ 1997. Sau 11 – 9 có sự sụp đổ của các chính quyền tham nhũng ở Gru-di-a và Ha-i-ti … Nhìn vào nước ta : Thực tế lịch sử của đất nước ta từ sau đại thắng 30 tháng 4 năm 1975 cho đến nay đủ dữ kiện cung cấp cho chúng ta nhiều suy tư để tìm hiểu những thách thức và nguy cơ gần này! Hơn bao giờ hết tất cả phải giao phó vào sức mạnh của chính dân tộc mình. Trước hết phải tất cả vì phát huy sức mạnh của chính dân tộc mình!
Trên một bình diện khác, có lẽ là bình diện quan trọng nhất để tìm hiểu thực trạng của đất nước hiện nay, đó là từ chỗ đứng hiện nay trong cái thế giới này và trong thực trạng hiện tại của đất nước - được phản ánh ở mức độ nhất định trong Nghị quyết Trung ương 9 khóa IX - , nên tìm cách tiếp cận nào, nên điều chỉnh, lựa chọn những bước đi nào để thực hiện bằng được mục tiêu đã được tất cả các Đại hội Đảng từ khi tiến hành đổi mới cho đến nay nhấn mạnh, đó là : trở thành nước Công Nghiệp Hóa, Hiện Đại Hóa vào năm 2020 với đúng tinh thần dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.
Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X phải trả lời những câu hỏi sống còn này. Thời gian để chuẩn bị cho Đại hội X không còn nhiều nếu đem so sánh với những câu trả lời phải tìm ra cho 3 câu hỏi đã trình bày.
Xin lấy tư cách đảng viên thiết tha đề nghị Bộ Chính trị giao hết những việc có thể giao được cho cấp dưới, để Bộ Chính trị có thể tập trung trí tuệ và thời gian huy động trí tuệ của toàn đảng và của cả nước, cả cộng đồng dân tộc cho những nhiệm vụ, những vấn đề để Đại hội X phải giải quyết./.
Nguyễn Trung
Nguyên Đại sứ đặc mệnh toàn quyền của Việt Nam tại Thái Lan
Nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao nước CHXHCN Việt Nam
Nguyên Trợ lý (Hàm Bộ trưởng) Thủ tướng Võ Văn Kiệt
Đang làm trong Ban nghiên cứu của Thủ tướng Phan Văn Khải
<< Home
